Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi Kimdir?
Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi ÖNSÖZ İlim, seleften halefe tevarüsen intikal eden bir mirastır
Hulusi Oran|||9 dk okuma
ÖNSÖZ
İlim, seleften halefe tevarüsen intikal eden bir mirastır. Geçmişini bilen ve daha önce yapılan çalışmalardan haberdar olan ilim adamları, hem daha büyük çalışmalar yapmak için kendilerinde güç bulacak, hem de geçmişin aydınlık rehberliğinde yeni ufuklara yol alabileceklerdir. Bu sebeple, ilim mirasımızın değerli bir parçasını gün yüzüne çıkarıp tanıtmak, selefe arz-ı şükran anlamı taşımasının yanında halefe de yolunu aydınlatacak bir meşale sunmaktır. Bu düşüncelerle son devir Osmanlı âlimlerinden ve devlet adamlarından Ermenekli Süleyman Sırrı Efendinin, büyük Türk bilgini İmam Birgivi’nin kıymetli eseri Kifâyetü’l-mübtedî üzerine yaptığı şerh çalışmasını tahkik edip tanıtmaya karar verdik. Çalışmamızın araştırma kısmının ilk bölümünde Süleyman Sırrı Efendinin hayatını Başbakanlık Osmanlı Arşivi belgeleri ve İstanbul Müftülüğü Şerʻiyye Sicilleri Arşivi belgelerini esas alarak verdik. Müellifin terceme-i halinde geçen kişi, kurum ve terimleri açıkladık. Araştırma kısmının ikinci bölümünde Kifâyetü’l-müntehî’yi ve metodunu tanıtmaya çalıştık. Bu bölümde geçen terimleri yine ilgili kaynaklardan yaptığımız nakillerle açıkladık. Çalışmanın üçüncü bölümünü söz konusu eserin tahkiki oluşturmaktadır. Eseri tahkik ederken müellif hattı tebyiz nüshasını esas almakla birlikte devlet matbaasında yapılan baskısından da istifade ettik. İki nüsha arasındaki farklılıkları dipnotta gösterdik. Ayetlerin, hadislerin ve şiirlerin kaynaklardaki yerlerini verdik. Eserde geçen âlimleri dipnotta tanıttık. Bu mütevazı çalışma boyunca manevi desteklerini esirgemeyen eşime, tecrübe ve tevcihleriyle yol gösteren danışman hocam Prof. Dr. Ahmet Turan ARSLAN’a ve Süleyman Sırrı Efendi hakkında yaptığı çalışma esnasında elde ettiği tüm bilgi ve belgeleri benimle paylaşarak eşsiz bir hazine lütfeden Yrd. Doç Dr. Musa ALAK hocama derûnî şükran duygularımı ifade ederim. Mustafa ORAL İstanbul, 2015ERMENEKLİ SÜLEYMAN SIRRI EFENDİ NİN HAYATI VE ESERLERİ
I. HAYATI A. Adı ve Doğumu Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi , Sicill-i ahval defterindeki malumata göre 1271/1855 senesinde1; İstanbul Müftülüğü meşihat arşivindeki kendi doldurduğu sicil kaydına göre ise 1267/1851 yılında, o zamanlar İçel sancağına bağlı Ermenek kasabasında doğmuştur. Ermenek’te doğması sebebiyle Ermenekli diye anılmıştır. Süleyman Sırrı’nın daha çok İçelli Süleyman Sırrı Efendi olarak tanındığını söyleyenler olmuşsa da, biz icâzetnâmelerinde ve eserlerinde el-Ermenâkî (Ermenekli) nisbesini diğerinden daha fazla kullandığını görmekteyiz. Kendisini sadece, öğrencisi Eskişehirli Muhammed Râsih Efendiye verdiği icâzetnâmede ve Medhal-i Fıkh isimli eserinde İçelli olarak takdim etmektedir. Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi, Kifâyetü’l-Müntehî’nin sonunda kendi soy ağacını şu şekilde vermektedir “Süleyman Sırrı b. Abdullah b. Zühdü b. el-Hâc Hüseyin Hüsnü”7 Her ne kadar burada babasını Abdullah b. Zühdü olarak zikretse de bunun bir zühûldan veya matbaa hatasından ibaret olduğu kanaatindeyiz. Çünkü arşiv kayıtlarında, diğer eserlerinde ve öğrencilerine verdiği üç icâzetnâmede babasının Abdullah Zühdü Efendi olduğunu yine bizzat kendisi kaydetmektedir. Süleyman Efendinin babası Abdullah Zühdü Efendi ticaret erbabı bir zât idi.9 Eşi Nesime Hanım (v. 1936), çocukları ileride kısaca hayatlarından bahsedeceğimiz ünlü vali Tevfik Sırrı Gür (v. 1953), Ayşe Saadet (Suat) İnceler (17.08.1984) ve Fatma Vesile Gop (v. 1964)’tur. Sırrî nisbesinin sebebini araştırmalarımızda tespit edemedik.B. Tahsil Hayatı
Ermenek Kasabası’ndaki sıbyân mektebinde10 başlangıç seviyesindeki ilimleri okuduktan sonra medreseye girerek burada sarf ve nahiv ilimlerini okumuştur. Daha sonra Ermenek Kasabası’ndaki rüşdiye mektebine girip eğitim süresi içerisinde burada verilen dersleri almıştır. Eğitim süresinin sonunda ise mezuniyet imtihanına girip 10 Cemâziyelevvel 1287 (7 Ağustos 1870) tarihinde diploma almıştır. Rüşdiye mektebinden sonra tekrar medreseye girip alet ilimlerinden mantık, dini ilimlerden de o zamanki sistem üzere Mültekâ’ya11 kadar olan dersleri görmüştür. Daha sonra ise eğitimini tamamlamak üzere 10 Cumâde’l-ûlâ 1287/8 Ağustos 1870 tarihinde Dersaadet’e (İstanbul) geldi.12 İstanbul’a kim vesilesiyle ve nasıl geldiğini bilmemekteyiz. Gelini Mukaddes Gür, onun bir arkadaşıyla birlikte İstanbul’a geldiğini söylemiştir. Sicill-i Ahvâl defterinde mekteb-i rüşdiye şehâdetnâmesini alıp İstanbul’a gittiği kaydedilmiştir.14 Sadık Albayrak ise onun sıbyan mektebini Ermenek’te bitirip medreseye girdiğini, mantık ve Mültekâ isimli esere kadar burada okuyup daha sonra İstanbul’a gittiğini söylemektedir.15 Albayrak’ın sözünü ettiği medrese Tol (Musa Bey) Medresesi16 olmalıdır. İstanbul’da, Bâyezîd dersiâmlarından Ermenekli Mehmed Ayni Efendinin derslerine devam etmiştir.17 Hocalarını tanıtırken daha geniş bahsedeceğimiz üzere Süleyman Sırrı Efendi ilminin çoğunu Mehmed Aynî Efendiden tahsîl etmiş ve kendisine diğer hocalarından daha çok hürmet göstermiştir. Aynî Efendiden icâzetnâme almış ve kendisini ilmî olarak Hâdimî, İbn Hacer el-Askalânî, Firebrî, Buhârî, Cürcânî, Kazvînî, Fahreddîn er-Râzî, Gazzâlî, Cüveynî, Şâfiî, Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî, Ebû Hanîfe, Hammâd b. Süleymân, İbrahim en-Nehaʻî, Alkame, Abdullah b. Mesûd ve Ali b. Ebî Tâlib gibi birçok büyük zevâtın içerisinde bulunduğu beş tarikli bir icâzet ile Rasûlullah (sav)’e ulaşan silsilenin halkalarından birisini teşkil etmiştir. Mehmed Aynî Efendi dışında Ermenekli Ökkeş Efendi Zâde, Ermenekli Hacı Abdurrahmân, Ermenekli Hacı Mustafa, Çankırılı Kara Ali Efendi, Boyabatlı Deli Osman Efendi, Kankîrli Hacı İbrâhim, Amasyalı Abdülkerîm, Ankaralı Abdullah Hulûsî gibi hocalardan da ders almıştır.19 Tahsilinden sonra ruûs imtihanına20 girip başarılı olarak rûmî 1296/ m. 1880 yılında Bâyezîd Camii’nde müderrisliğe başlamıştır.21 C. Hocaları 1. Ermenekli Mehmed Ayni Efendi 2. Ermenekli Hüseyin Efendi 3. Ermenekli Ökkeş Efendi Zâde 4. Emenekli Hacı Mustafa Efendi 5. Çankırılı Kara Ali Efendi 6. Boyabatlı Deli Osman Efendi 7. Çankırılı Hacı İbrâhim Efendi 8. Amasyalı Abdülkerîm Efendi 9. Ankaralı Abdullah Hulûsî Efendi D. İcâzet Silsileleri Süleyman Sırrı Efendi, öğrencileri Mustafa Remzi, Muhammed Rasih ve Ömer Fevzî Efendilere verdiği icâzetnâmelerde kendisini Rasûlullah (sav)’a bağlayan dördü Mehmed Aynî Efendi’den birisi de es-Seyyid Ahmed el-Hâzim Efendi’den başlayan beş tarikli icâzet silsilesini zikretmektedir. Aşağıda bu beş tarîki şekil üzerinde görebiliriz: Birinci Tarîk: Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi Mehmed ʻAynî elErmenâkî el-Mahmûd er-Rızâ elBûrî es-Seyyid es-Sâdık b. Muhammed el-Kayserî es-Seyyid es-Sâlih elAnkaravî Ebû Saʻîd es-Seyyid Muhammed el-Hâdimî Mustafa el-Hâdimî Muhammed b. Ahmed etTarsûsî Ahmed b. Muhammed b. Ali el-Kâmil Hayreddîn ed-Deylemî Ahmed b. Muhammed b. Abdülʻâl Muhammed b. Abdülʻâl Şeyhu'l-İslâm Zekeriyyâ el-Ensârî İbn Hacer el-ʻAskalânî Burhâneddin İbnu'ş-Şıhne Sirâceddîn ez-Zebîdî Ebu'l-Vakt Abdü'l-Evvel Ebu'l-Hasan Abdurrahman ed-Dâvevî Abdullah es-Serahsî Muhammed b. Yûsuf elFirebrî Muhammed b. İsmâil elBuhârî İkinci Tarîk: Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi Es-Seyyid Ahmed el-Hâzim b. Abdurrahman er-Rûhî en-Nevşehrî (Müftîzâde) Muhammed Esʻad b. Ahmed (İmâmzâde) Musannıf Efendi Es-Seyyid Abdurrahman el-Kuyucâğî Es-Seyyid Sâlih elAmasravî Ebû Saʻîd Muhammed elHâdimî Burada Muhammed elHâdimî'de diğer silsile ile birleşmektedir. Üçüncü Tarîk: Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi Mehmed ʻAynî elErmenâkî El-Mahmûd er-Rızâ elBûrî Eş-Şeyh Hâfız Ali b. Muhammed el-İlyasânî et-Tôkâdî Es-Seyyid Sâlih elAnkaravî Ebû Saʻîd Muhammed elHâdimî Muhammed Hâdimî'de diğer silsilelerle birleşmektedir. Dördüncü Tarîk: Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi (Ermenâkî) Mehmed ʻAynî el-Ermenâkî Eş-Şeyh Abdullah b. Eş-Şeyh Hasan elKângrevî (8/1?) el-İstanbûlî Osmân el-Akşehrî el-Kayserî Muhammed Emîn el-Hâdimî Süleyman Sırrı Efendi bu noktadan sonrasını zikretmemektedir. Bu silsile de Muhammed Hâdimî'de diğer silsielerle birleşip Rasûlullah (sav)'e bağlanıyor olmalıdır. Beşinci Tarîk: Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi (Ermenâki) Mehmed ʻAynî el-Ermenâkî El-Mahmûd er-Rızâ el-Bûrî Eş-Şeyh Hâfız Ali b. Muhammed el-İlyasânî etTôkâdî Es-Seyyid Sâlih el-Ankaravî Ebu'l-Fahr Halîl el-Konevî El-Hâfız Muhammed elAmâsî el-İstanbûlî Ahmed el-Kâzıbâdî Muhammed et-Tefsîr Ali el-Kôrâtî Zeynelâbidîn b. El-Kûrânî Abdullah el-Cezerî Mevlânâ Ahmed elMuhaccel Mirzâcân eşŞîrâzî Mevlânâ Hoca Cemâleddîn eş-Şîrâzî Mevlânâ Muhyiddin elKaşgârî Mevlânâ el-Muhakkik eşŞerîf el-Allâme el-Cürcânî Mevlânâ Mübârekşâh Kutbeddîn er-Râzî Mevlânâ Kudbeddîn eşŞîrâzî Mevlânâ el-Kâtib el-Kazvînî Mevlânâ Fahreddîn er-Râzî El-İmâm el-Ğazzâlî İmâmu'l-Haremeyn Abdülmelik b. Abdullah Abdullah (İmâmu'lHaremeyn'in Babası) Ebu't-Tayyib İshâk İbrâhîm el-Mervezî Ebu'l-Abbâs Ahmed Ebu'l-Kâsım Osman İbrâhîm b. İsmâîl Ebû Abdillah Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiʻî Muhammed b. Hasan eşŞeybânî El-İmâmu'l-Aʻzam Ebû Hanîfe Nuʻmân b. Sâbit Hammâd b. Süleymân İbrâhîm en-Nahaʻî Alkame b. Zeyd Abdullah b. Mesʻûd (ra) Ebû Abdirrahman İbnu'l-Esved b. Zeyd Ebû Abdirrahman b. Abdillah b elHabîb Ali b. Ebî Tâlib (ra) Rasûlullah (sav) Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi E. Öğrencileri 1. Hüseyin Fehmî Efendi 2. Yozgatlı Seyyid Ömer Fevzî b. Mustafa 3. Ankaralı Hacı Hâfız Refî Efendi 4. Mustafa Remzi b. Muharrem el-Hüseynî 5. Eskişehirli Muhammed Râsih b. Abdullah Efendi 6. Hüseyin Hüsameddin Yasar F. Eğitim-Öğretim ve İdari Görevleri Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi Eğitim-Öğretim Görevleri a. Beşiktaş Mekteb-i Rüşdî-i Askerîsi Arapça Muallimliği b. Bâyezîd Dersiâmlığı c. İbtidâ-i Hâric İstanbul Müderrisliği d. Mekteb-i İʻdâdiyye-i Harbiyye-i Şâhâne Sınıf-ı Mahsûs-i Arabî Muallimliği e. Mekteb-i Nûmûne-i Terakkî36 Mantık Muallimliği f. Mekteb-i Nûmûne-i Terakkî Tatbîkât-ı Arabiyye Muallimliği g. Mekteb-i Hukûk-i Şâhâne Kitâbü’n-nikâh Muallimliği h. Dârülfünun Ulûm-i Dîniyye Muallimliği i. İstanbul Sultânîsi Ulûm-i Dîniyye Muallimliği j. Vâizlik 2. İdarî Görevleri a. Tetkik-i Müellefât-ı Şerʻiyye Meclisi Âzâlığı b. Maârif Nezâreti Encümen-i Teftîş ve Muâyene Âzâlığı c. İzmir Kadılığı d. Bursa Kadılığı e. Meclis-i Kebîr-i Maârif Âzâlığı f. Kütüb-i Dîniye ve Şerʻiyye Tetkik Heyeti Riyaseti g. Haremeyn Kadılığı h. Meclis-i Maârif Âzâlığı i. Darülmuallimin Müdürlüğü G. Aldığı Madalya ve Nişan 22 Muharrem 1313 (15 Temmuz 1895) pazartesi günü, telif ettiği kifâyetü’l-müntehî, hulâsatü’l-efkâr ve Esbâbu’l-felâh eserlerinden ve görevlerindeki üstün gayret ve başarılarından ötürü Maarif Nâzırı Zühdü’nün tavsiyesi üzerine gümüş liyakat madalyası70 ve dördüncü rütbeden Mecîdi nişanı ile taltîf edilmiştir. Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi bu dönemde eser telifine vakit ayıramayacak kadar yoğun idari ve tedris faaliyetleri içerisinde idi.73 Bu yoğun çabaları ve üstün hizmetleri sebebiyle bu dönemde ilmi rütbesi hareket-i hârice74 terfi etmiş, 1310/1894) yılında Maârif Nezâreti Encümen-i Teftiş ve Muâyene âzâlığına nakledilmiş, 1313/1895 ve 1314/1898 yılında memuriyetlerine ilave olarak Mekteb-i Hukûk-i Şâhâne Kitâbü’n-Nikâh muallimliğine tayin edilmiştir. Bu hummalı çalışmalar sebebiyledir ki söz konusu madalya ve nişana layık görülmüştür. Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi H. VEFÂTI Osmanlı Devleti’nin son dönem âlimlerinden ve devlet adamlarından biri olan, hayatını eğitim-öğretim ve devlet hizmetleriyle dopdolu geçiren, birçok eser telif edip sayısız başarıya ve taltife mazhar olan Hafız Hacı Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi 28 Ağustos 1931 yılında vefât etmiş, cenazesi Beyazıt’taki Yahnikapan Mahallesi’ndeki75 evinden kaldırılarak Merkez Efendi Mezarlığı’ndaki aile kabristanına defnedilmiştir.76 Kabri, Merkez Efendi Camii avlusundan kabristana açılan kapıdan girdikten sonra sağ taraftan ikinci patikanın baş taraflarındadır. Aile kabristanında kendisi ile birlikte Eşi Nesime Hanım (v. 20.08.1936), kızları Ayşe Saadet İnceler (v. 18.07.1973) ve Fatma Vesile Gop (v. 09.10.1964) ile H. Sadettin Geredel (v. 18.07.1973)’in mezarları da bulunmaktadır.
Süleyman Sırrı Efendinin 29 Ağustos 1931 Tarihinde Cumhuriyet Gazetesinde Çıkan Vefat İlanı
Süleyman Sırrı Efendinin Merkezefendi Mezarlığı’ndaki Kabri
İ. ÇOCUKLARI
Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi nin, eşi Nesime Hanım (20.08.1936)’dan üç çocuğu olmuştur. En büyükleri Fatma Vesile Gop, ortancaları Tevfik Sırrı Gür, küçük çocuğu ise Ayşe Saadet İnceler’dir.77 İki kızı hakkında yeterli araştırma yapma imkânı bulamadık. Aile kabristanındaki mezar taşlarının üzerindeki yazıya göre Fatma Vesile Gop 1890 yılında doğmuş, 9 Ekim 1964 tarihinde vefat etmiştir. Ayşe Saadet İnceler ise 1901yılında doğmuş, 17 Ağustos 1984 tarihinde vefat etmiştir. Oğlu Tevfik Sırrı Gür’ün hayatı hakkında daha geniş bilgi vermeye çalışacağız.
Süleyman Sırrı Efendinin Öğrencisi Mustafa Remzi Efendiye verdiği ve Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Osman Huldi Öztürkler Bölümü 371 numarada bulunan icâzetnâmenin ilk sayfaları
Bu makale Temel İslam Bilimleri bölümünde Yüksek Lisans okuyan Mustafa Oral'ın Yüksek Lisans tezinden alıntıdır. Tezin aslına bu linkten ulaşabilirsiniz. https://core.ac.uk/download/pdf/50614179.pdf