Atatürk'ün Ermenek'teki Halakızı ve Başyayla'ya Gelin Giden Kuzeni: Tarihi Bir Bağın İzinde

Yakın tarih araştırmaları, bazen tozlu raflar arasında unutulmuş, ancak gün yüzüne çıktığında insanı hayrete düşüren tesadüfleri ve "tevafukları" gözler önüne seriyor. "Dağ dağa kavuşmaz ama insan insana kavuşur" atasözünde olduğu gibi, tarihsel süreçler de aile bağlarını hiç beklenmedik coğrafyalarda birleştirebiliyor. Mustafa Kemal Atatürk'ün hem ana hem de baba tarafından köklerinin Karaman topraklarına dayandığı, tarihçiler tarafından sıkça dile getirilen bir gerçektir. 1460 yılından sonra Karamanoğulları topraklarından Balkanlara iskân edilen ailelerin torunları, yüzyıllar sonra tekrar Anadolu'nun bu kadim coğrafyasına, Ermenek ve çevresine dönmüştür.

Selanik'ten Ermenek'e: İdari ve Askeri Bir Köprü

19. yüzyılın sonlarında Ermenek, Konya vilayetine bağlı bir sancak merkezi olarak stratejik bir öneme sahipti. Sultan II. Abdülhamid döneminde, 1880'li yıllarda bölgenin güvenliğini sağlamak, asayişi tesis etmek ve idari işleyişi güçlendirmek amacıyla Selanik'ten getirilen bir tabur Ermenek'e yerleştirildi. O dönemde Ermenek'in etki alanı oldukça genişti; Mut, Silifke, Gülnar, Anamur, Gazipaşa ve Sinanlı gibi bugünkü birçok ilçe, Ermenek'teki bu askeri ve idari merkeze bağlıydı.

Bu askeri sevkiyat, sadece üniformalı askerleri değil, onların ailelerini de beraberinde getirdi. Selanik'in kozmopolit yapısından kopup Torosların eteklerine gelen bu aileler, Ermenek'in sosyal dokusuna da önemli katkılarda bulundular. İşte bu süreçte, Atatürk’ün aile köklerinden gelen önemli bir isim de yolu Ermenek'e düşenler arasındaydı.

Atatürk'ün Ailesi ve Ermenek Bağlantısı

Atatürk'ün babası Ali Rıza Efendi, 1839 yılında Selanik'te dünyaya gelmiş ve 1889 yılında yine orada vefat etmiştir. Ali Rıza Efendi'nin "Nimeti" adında bir ablası, yani Atatürk'ün halası vardı. Nimeti Hanım’ın kızı Zübeyde Hanım, asker kökenli Vasıf Efendi ile evlenmişti. Vasıf Efendi, Selanik'ten vapurla yola çıkarılan ve Akdeniz üzerinden Ermenek'e ulaşan o taburun içinde yer alıyordu. Tabur görev süresi bittikten sonra bölgeden ayrılsa da, Vasıf Efendi Ermenek'in yerleşik düzenini sevmiş olacak ki, burada kalarak muhasebe kâtibi olarak görevine devam etmiştir.

Başyayla'ya Gelin Giden Kuzen: Dervişe (Nimeti) Hanım

Vasıf Efendi ve eşi Zübeyde Hanım'ın Ermenek'te yaşadıkları dönemde bir kız çocukları dünyaya geldi. Anneannesinin adını taşıyan bu çocuğa "Nimeti" ismi verildi. Halk arasında "Nimetullah" olarak bilinen, nüfus kayıtlarında ise "Dervişe" olarak geçen bu genç kız, bölgenin geleneksel yapısı içerisinde eğitimini tamamladı ve Ermenek'in sosyal hayatına uyum sağladı.

Dervişe (Nimeti) Hanım'ın hayatındaki dönüm noktaları, bölge tarihi açısından da oldukça kıymetlidir:

• Evlilik ve Başyayla'ya Geçiş: 20'li yaşlarında, dönemin Başyayla (o dönemki idari adıyla Davdas) Üzümlü köyünün ileri gelenlerinden Paşa Bey'in oğlu Hasan Bey ile evlenerek Başyayla'ya gelin gitmiştir. Bu evlilik, Ermenek ile Başyayla arasındaki tarihi ve akrabalık bağlarını pekiştiren bir köprü olmuştur.
• Nesil Bağlantısı: Dervişe Hanım ve Hasan Bey'in dünyaya gelen kızlarına, anneannesinin anısına "Zübeyde" ismi verilmiştir. Bu isim, aile içerisindeki köklerine duyulan derin saygının bir nişanıdır.
• Günümüze Uzanan İzler: Bugün Konya'da ikamet eden ve bölgeyle bağlarını koparmayan iş insanı Sayın Halit Atasoy, bu ailenin torunlarından olup, Dervişe Hanım'ın soyunu gururla temsil etmektedir.

Tarihi Bir Vefa ve Hüzün

Dervişe (Nimeti) Hanım'ın Atatürk'ün ailesine olan bağlılığı, 1923 yılında Zübeyde Hanım'ın vefat haberini aldığında ortaya çıkan duygusal tepkisiyle de bilinmektedir. Başyayla Üzümlü'de yaşayan Dervişe Hanım, acı haberi aldığında, aradaki mesafelere rağmen bir aile ferdini kaybetmenin derin hüznüyle "Bizim Zübeyde ölmüş" diyerek gözyaşı dökmüştür. Atatürk'ün kuzeni olan Dervişe (Nimeti) Hanım, 1958 yılında Başyayla Üzümlü'de hayata gözlerini yummuştur.

Bu hikâye, sadece bir aile geçmişi değil; Ermenek ve Başyayla'nın Cumhuriyetimizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün ailevi geçmişiyle ne kadar derin ve köklü bağlara sahip olduğunu belgelemektedir. Bu tür yerel tarih anlatıları, bölge halkının Cumhuriyet değerlerine olan aidiyetini perçinleyen en önemli kültürel miraslarımızdandır.

Araştırmacılara ve Tarih Meraklılarına Not: Bu metin, bölgedeki sözlü tarih çalışmaları, aile şecereleri ve dönemin idari kayıtları ışığında derlenmiştir. Bölgenin geçmişine dair daha fazla bilgiye ulaşmak isteyen okurlarımız, aşağıdaki kaynakları inceleyebilirler:

• BOA Y_EE_KP_00022_02174_001_001: 1905 tarihli Osmanlı Arşiv belgeleri.
• Adana Salnameleri: 1895 yılı Ermenek askeri birlikleri ve idari personel kayıtları.
• Sözlü Tarih Kaydı: Halit Atasoy (Konya, 2020) röportajı ve aile arşivi.